Bent u werknemer of werkgever in Rotterdam en heeft u vragen over dit onderwerp? Onze arbeidsrechtspecialisten in Rotterdam staan voor u klaar met deskundig juridisch advies.
Het Recht op Onbereikbaarheid: Mag U Uw Telefoon Uitzetten na Werktijd?
In een tijdperk van smartphones, e-mail en thuiswerken vervagen de grenzen tussen werk en privevan steeds meer. Werknemers ontvangen berichten van collega's en leidinggevenden op avonden, in weekenden en zelfs tijdens vakanties. Dit fenomeen, ook wel "always on" genoemd, kan leiden tot stress, burn-out en een verstoorde werk-privebalans. Het recht op onbereikbaarheid (of right to disconnect) is een opkomend arbeidsrechtelijk concept dat werknemers beschermt tegen deze constante bereikbaarheid.
Europese ontwikkelingen
Het Europees Parlement nam op 21 januari 2021 een resolutie aan waarin de Europese Commissie werd opgeroepen een richtlijn voor te stellen over het recht op onbereikbaarheid. De resolutie stelt dat:
- Werknemers het recht moeten hebben om buiten werktijd niet bereikbaar te zijn
- Werkgevers werknemers niet mogen benadelen die buiten werktijd niet reageren op berichten
- Lidstaten effectieve mechanismen moeten inrichten om dit recht te handhaven
Verschillende EU-lidstaten hebben al wetgeving ingevoerd:
- Frankrijk (2017): Recht op deconnexion voor bedrijven met meer dan 50 werknemers
- Belgie (2022): Recht op onbereikbaarheid voor federale ambtenaren, uitgebreid naar private sector in 2023
- Spanje (2018): Ley de Proteccion de Datos, met expliciet recht op digitale ontkoppeling
- Italie (2017): Regeling voor "smart working" met expliciet recht op rusttijden
- Portugal (2021): Verbod voor werkgevers om buiten werktijd contact op te nemen met werknemers
De Nederlandse situatie
Nederland kent (nog) geen specifieke wettelijke regeling voor het recht op onbereikbaarheid. Wel bieden bestaande wetten en regels bescherming:
Arbeidstijdenwet (ATW)
De Arbeidstijdenwet regelt de maximale arbeidstijd en de minimale rusttijden. Op grond van de ATW heeft een werknemer recht op:
- Minimaal 11 uur aaneengesloten rust per 24 uur (artikel 5:3 ATW)
- Minimaal 36 uur aaneengesloten rust per 7 dagen (artikel 5:5 ATW)
- Een pauze van minimaal 30 minuten bij meer dan 5,5 uur werken (artikel 5:4 ATW)
Het beantwoorden van werkgerelateerde berichten buiten werktijd kan worden aangemerkt als arbeidstijd in de zin van de ATW. Dit zou betekenen dat de minimale rusttijden worden doorbroken, wat in strijd is met de wet.
Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet)
De werkgever heeft op grond van de Arbowet een zorgplicht voor de veiligheid en gezondheid van werknemers. Op grond van artikel 3 Arbowet moet de werkgever een beleid voeren dat psychosociale arbeidsbelasting voorkomt of beperkt. Constante bereikbaarheid kan bijdragen aan werkstress en burn-out, wat een vorm van psychosociale arbeidsbelasting is.
Goed werkgeverschap (artikel 7:611 BW)
De norm van goed werkgeverschap brengt mee dat de werkgever rekening houdt met de gerechtvaardigde belangen van de werknemer, waaronder het belang bij een gezonde werk-privebalans. Een werkgever die structureel verwacht dat werknemers buiten werktijd bereikbaar zijn zonder dit te compenseren, handelt mogelijk in strijd met goed werkgeverschap.
Artikel 7:658 BW (zorgplicht)
De werkgever is op grond van artikel 7:658 BW verplicht de werkomgeving zo in te richten dat de werknemer geen schade lijdt in de uitoefening van zijn werkzaamheden. Psychische schade door overmatige bereikbaarheid kan hieronder vallen. De werkgever die wetens dat een werknemer structureel buiten werktijd wordt belast en hiertegen niets onderneemt, kan aansprakelijk worden gesteld.
Wetsvoorstel recht op onbereikbaarheid
In 2022 is er in de Tweede Kamer een wetsvoorstel ingediend voor het recht op onbereikbaarheid. Het voorstel beoogt werkgevers te verplichten om met werknemers in gesprek te gaan over bereikbaarheid buiten werktijd. De belangrijkste elementen:
- Werkgevers worden verplicht een beleid te voeren over bereikbaarheid buiten werktijd
- Dit beleid moet in overleg met werknemers of de ondernemingsraad worden opgesteld
- De werkgever mag de werknemer niet benadelen voor het niet bereikbaar zijn buiten werktijd
- De Inspectie SZW krijgt handhavingsbevoegdheden
Het wetsvoorstel is nog in behandeling en het is nog onzeker of en wanneer het wordt aangenomen.
Wat kunt u als werknemer doen?
Hoewel het recht op onbereikbaarheid nog niet expliciet in de wet is vastgelegd, kunt u als werknemer al het volgende doen:
- Maak afspraken: Bespreek met uw werkgever wat de verwachtingen zijn rondom bereikbaarheid buiten werktijd
- Verwijs naar de ATW: De minimale rusttijden uit de Arbeidstijdenwet gelden onverkort. Het beantwoorden van berichten buiten werktijd kan deze rusttijden doorbreken
- Schakel de OR in: De ondernemingsraad kan het onderwerp bereikbaarheid agenderen en een beleid voorstellen
- Documenteer: Houd bij hoe vaak u buiten werktijd wordt benaderd en welke gevolgen dit heeft
- Meld klachten: Als u gezondheidsklachten ontwikkelt door overmatige bereikbaarheid, meld dit bij de bedrijfsarts
Burn-out en bereikbaarheid: de juridische link
Een burn-out wordt door het UWV erkend als beroepsziekte. Indien een burn-out (mede) is veroorzaakt door structurele overmatige bereikbaarheid buiten werktijd, kan de werkgever hiervoor aansprakelijk zijn op grond van artikel 7:658 BW. De werknemer moet dan aantonen dat:
- De burn-out is ontstaan in de uitoefening van de werkzaamheden
- De werkgever zijn zorgplicht heeft geschonden (bijvoorbeeld door geen beleid te voeren tegen overmatige bereikbaarheid)
- Er een causaal verband bestaat tussen de schending en de schade
De bewijslast is in de praktijk lastig, maar niet onmogelijk. Recente rechtspraak laat zien dat rechters steeds meer gewicht toekennen aan de verantwoordelijkheid van werkgevers voor de werk-privebalans.
CAO-regelingen
Diverse Nederlandse CAO's bevatten inmiddels bepalingen over bereikbaarheid buiten werktijd. Voorbeelden:
- De CAO Rijksoverheid bevat bepalingen over bereikbaarheid buiten werktijd
- De CAO Banken kent afspraken over digitale bereikbaarheid
- Diverse sector-CAO's bevatten bereikbaarheidsdienstregelingen met compensatie
Conclusie
Het recht op onbereikbaarheid is in Nederland nog geen vastomlijnd wettelijk recht, maar de bestaande wetgeving biedt al aanzienlijke bescherming. Met de Europese ontwikkelingen en het Nederlandse wetsvoorstel is de verwachting dat het recht op onbereikbaarheid in de komende jaren verder wordt verankerd in de wet. Heeft u vragen over bereikbaarheid buiten werktijd? Neem contact op met onze arbeidsrechtspecialisten.